1. Nobelang komiks ni Mario S. Cabling ang Dugo sa Disyerto at iginuhit niha F. C. Javinal at Rey H. Samson. Naiserye ito sa Liwayway sa loob ng 113 na isyu simula noong Oktubre 8, 1990 hanggang Disyembre 7, 1992. Narito ang unang isyu ng nobela:

2. Nagsisimula ang kuwento sa unang araw ng Agosto, isang araw bago sinakop ng Iraq ang Kuwait. Narito ang mga pangunahing tauhan:

• Jenny, stewardess sa Kuwait Airlines
• Rona, kaibigan ni Jenny, receptionist sa isang hotel sa Kuwait
• Ayleen, kaibigan din nina Rona, floor manager sa restawran ng hotel
• Roden, kasintahan ni Jenny, foreman sa refinery ng langis sa Al Jahrah
• Rashid, Kuwaiti na manliligaw ni Rona

Nagiging tinig ng pahayagan ang mga tauhan na malay sa nangyayaring politikal. Nang makita ang mga tangke sa labas ng hotel, sinabi nina Jenny na: "Sinira ni Saddam Hussein ng Iraq ang pangako kina King Fahd ng Saudi at President Mubarak ng Egypt na hindi sasakupin itong Kuwait."

3. Nagsasalita ng Arabic ang mga sundalong Iraqi gayundin ang mga Kuwaiti. Marunong naman ng barok na Filipino si Rashid. Naging oportunidad din iyon upang ipakilala sa mga mambabasang Filipino ang mga bagay sa kultura nila--ang borga at tibabal bilang kasuotan, halimbawa. 

4. Pinagtangkaang gahasain ng dalawang sundalong Iraqi si Jenny pero tinulungan siya nina Rona at Ayleen. Pinagpapalo ng mga ito ng baril ang ulo ng mga sundalo. Nagtago sila sa employees' quarters sa tulong ni Rashid. Samantala'y nagpunta si Roden sa embahada nang makitang sarado ang hotel na tinutuluyan nina Jenny. Pinuntahan naman ni Rashid si Roden at isinama pabalik sa hotel. Ginawa nang pansamantalang himpilan ng mga Iraqi ang hotel noon. Nagmungkahi si Rashid na sa kanila na muna tumuloy ang apat. Bakas sa mukha ng mga magulang ni Rashid ang pag-aalala dahil pinarurusahan ang pagkupkop sa mga dayo pero ayaw nilang mapahiya ang anak.

Sa radyo sa bahay nina Rashid, nasubaybayan nila sa BBC ang nangyayari at nang malamang nakisangkot na ang US sa pamumuno ni George Bush, hindi maiwasang makaramdam sila ng takot na mauwi ang lahat sa digmaang pandaigdig. Nang magbahay-bahay ang mga sundalo ay nagpanggap na Kuwaiti't kamag-anak nina Rashid sina Jenny. Ngunit nakilala sina Jenny ng dalawang sundalong nagtangka ring gumahasa sa kaniya sa hotel. Pinagtulungan ang mga sundalo nina Rashid at Roden. Napilitan silang tumakas kasama ang mga magulang ni Rashid at hindi pa sila nakalalayo'y natanaw na nilang natutupok sa apoy ang iniwan nilang bahay. Nakituloy sila sa mga kamag-anakan nina Rashid sa liblib na bahagi ng lungsod.

Narinig nila sa balita na ginagawang panangga ng mga Iraqi ang mga dayuhan laban sa US. Nagpasya sina Jenny na kailangan nilang makaalis ng Kuwait at nakatulong sa pasya nang marinig nila sa radyo na maraming mga taong naglalakbay sa disyerto palabas ng Kuwait. Nagdesisyong sumama si Rashid sa balak nilang pumunta sa Saudi.

5. Tila kinatawan naman ng panganib at kamalasan ang dalawang sundalong ilang beses nang nakaengkuwentro nina Jenny. Sugatan na ang mga ito subalit nasa mga checkpoint na kailangan nilang lampasan, armado't nasa mga sasakyan ding nakakasalubong nila sa daan. Upang maiwasan ang mga ito'y sa disyerto na nga sila agad dumaan pero pinagbabaril naman sila ng isang helicopter na ginantihan ng putok nina Rashid hanggang napasabog (narito ang pantasya ng mga pelikulang bakbakan). Nasira ang kanilang sasakyan dahil doon at napilitan silang maglakad sa disyerto. Sa gitna ng pagod sa layo ng nilalakbay ay nagawa pa nilang magbiruan at magtawanan.

6. Nakasalubong sila ng mga Bedouin, mga Arabong lagalag sa disyerto, na pinamumunuan ni Sheikh Omar Ali. Hinayaan sila ng mga ito na makisakay sa kanilang mga kabayo at nagpahinga sila sa isang oasis. Napansin nilang tila may pagtingin si Omar Ali kay Ayleen. Kinagabihan ay nagkaroon ng piging at pagtatanghal kung saan may tampok pang belly dancer.

Nasambit ni Rona na tila nasa imahinasyon lang nila ang agtingin ni Omar Ali kay Ayleen. Subalit ayon sa huli: "Masusulat ba ang mga istorya sa Arabian Nights o Thousand and One Nights nang walang basehan?" Hindi nga nagtagal ay nagpahayag si Omar Ali na ibig niyang maging asawa si Ayleen at ibibigay dito ang lahat. Tumanggi si Ayleen dahil sa nobyo sa Filipinas, si Ed. Noon naman biglang may parating na trak ng mga Iraqi at pinatakas na ni Omar Ali ang mga bisita sa kamelyo at hinarap ang mga parating.

7. Nang makalayo sa mga Iraqi ay hinarap naman nina Jenny ang hamon ng kalikasan: ang matinding init ng disyerto sa tanghali, ang nakakakaligkig na lamig sa gabi, ang daluyong ng sandstorm, ang alakdang disyerto, ang ahas disyerto. Nakarating sa Al Manaquish ang lima, ang bayan sa pagitan ng Saudi at Kuwait. Nakita nilang napakaraming refugees doon. Ipinagpalit nila ang mga kamelyo sa isang sasakyan, subalit nasa checkpoint na naman ang dalawang nagtangkang gumahasa kay Jenny. Nagkaputukan at naubusan pa ng gas ang sasakyan nila, subalit sa bandang huli ay nautakan din ng lima ang mga sundalong Iraqi, gamit pa ang sasakyan ng mga ito pagtakas. Nakalayo na sila, walang natatanaw kundi ang "tagpuang guhit ng langit at disyerto," nang maisip na naiwan ang pagkain at inumin nila sa sasakyan. Nagpasya silang bumalik sa kalsada upang sumama sa ibang refugees at iwan ang sasakyan ng mga Iraqi malapit doon, hindi alam na sinusundan pa rin sila ng ibang sundalong Iraqi.

Matagal silang pumara nang pumara para makisakay pero walang humihinto sa kanila, hanggang sa dumaan ang isang pangkat ng mga kapwa Filipino na nagpasakay sa kanila. Matindi ang paghanga ng mga Filipino kay Rashid nang malaman nila ang naitulong nito sa mga kababayan. Samantala'y nakita nila ang paglampas ng mga humahabol na Iraqi pauna sa checkpoint. Dahil kinakabahang isa-isahin ang mga pasahero sa pinakahuling checkpoint bago makatawid ng Saudi, pinagpayuhan ang tatlong babae na magpanggap bilang mga lalaki. Hanggang sa huli, naroon ang dalawang Iraqi na nagtangkang gumahasa kay Jenny sa simula pa lang. Sa kabila ng pagtatangka ng nobelang hulihin ang kontemporanyong realidad noon sa nangyayari sa Gitnang Silangan, lumilikha ng pantastiko ang mga "pagkakataon" na tulad nito sa nobela.

8. Nang mukhang makikilala pa rin ang mga babae sa kabila ng pagbabalatkayo, pinaarangkada ng mga kasamahan ang sinasakyan nilang trak at nagkaroon na naman ng putukan at habulan sa checkpoint. Ginawa pa nilang hostage ang dalawang sundalong Iraqi para hindi sila puntiryahin ng mga humahabol. Nang makarating sila sa hanggahan ng Kuwait at Saudi, nakita nilang nagtambak ang mga tao't sasakyan na hindi makatawid. Pinukpok nila sa ulo ang dalawang sundalo nang makitang malapit na ang mga humahabol sa kanila. Pinauna ni Rashid ang mga kasama upang tumakbo palayo. Nagpaiwan din si Rona para kay Rashid at nakita niyang tinamaan ang lalaki. Bumalik sina Roden at iba pang kapwa-Filipino para alalayan si Rashid. Nagapi nila ang humahabol na mga Iraqi, naampat ang dugo sa tama ni Rashid sa kaliwang dibdib, at binuksan sa wakas ng mga Iraqi ang hanggahan ng Kuwait at Saudi Arabia. Ligtas na nakatawid ang magkakaibigan.Isang kuwento ito ng karanasan ng mga Filipino sa ibang bayan sa isang makasaysayang panahon.

Hinangaan ko rito ang pagtitimpi ni Cabling na magsalaysay pa tungkol sa pamilya ng mga tauhang naiwan sa Filipinas. Malinaw sa kaniya ang tuon ng nobela: ang pagtakas ng apat na Filipino sa tulong ng isang Kuwaiti palabas ng Kuwait samantalang may sangkot ding mga pag-iibigan. Mga pag-ibig sa gitna ng digmaan. Subalit dito'y walang iniibig o mangingibig na sundalo, mga manggagawa silang itinaboy palabas ng bayan upang doon maghanapbuhay.

1.    Nobela ni Edgardo M. Reyes na lumabas sa loob ng 30 isyu sa Liwayway mula Setyembre 29, 1986 hanggang Abril 20, 1987 ang Bulaklak ng Aking Luha. Inilathala rin ito bilang isang aklat ng RB Filbooks noong 1988.

2.    Salaysay ito ni Napoleon Malazarte, o Nap, bunso sa anim na magkakapatid at iskolar na kumukuha ng AB Journalism sa MLQU: magaling sa kuwentuhang kuwentutan pero zero sa aktuwal na karanasan sa bebot. Ayon sa kaniya, “ang kaginoohan bilang sukatan ng pagkalalaki ay sinipa na ng bastos na panahon.” Panahon din iyon na malayo na sa Maria Clara ni Rizal na matapat ang babae sa pag-ibig. Kaliwete na umano ang mga bebot: “Lantad na ang lantod. Hindi iyo hangga't iyong kanya ay hindi ipinagkakaloob sa iyo. At kung minsan, iyo na ay nalalantakan pa rin ng iba.” Ang kolokyal na wikang ito ng katapatan ng niloloob na napagsasanib ang pagtatawa’t paghihinagpis ang mamahalin ng mambabasa kay Nap, at hahangaan kay Reyes.

3.    Si Claudia Aldea, 25, na kilala bilang Margot sa bar kung saan siya nag-i-striptease, ang unang pag-ibig ni Nap noong disiotso ito’t nasa unang taon ng kolehiyo. At paano inilalarawan dito ang iniibig? Malayo na rin sa tradisyonal na pamantayan ng yumi at ganda: “Siya iyong paraluman na papangarapin mong mapaliguan ng laway. Ded ako sa maputi at siya'y gayon, malagatas ang kutis. Ded ako sa seksing legs at siya'y gayon, ang hahaba ng pata at ang liliit ng ankles. Ded ako sa magagandang mata at siya'y gayon, malalamlam ang malalaki at mabibilog na mata. Ded ako sa kissable lips at siya'y gayon, tama ang kapal at makipot, parang hindi puwedeng subuan ng kalokohan.”

Subalit totoong minahal ni Nap si Claudia. Nadidisgrasya na ang kanyang pag-aaral sa pagpapantasya sa babae kaya’t nagpatulong sa kaklaseng si Eric na anak ng may-ari ng nightclub na pinagsasayawan ni Claudia. Dinaan sa ligaw-Intsik, katanghaliang-tapat, bitbit ang iba't ibang prutas: nung una’y isang supot ng bayabas na manibalang, paglaon ay santol, mangga, tsiko, atis, langka, guyabano, abokado—hindi bili, namumunga lahat sa bakuran nila. Kaya naman kinatuwaan siyang tawaging Bayabas nina Benjie at Esther, ang mga hostess na kasama ni Claudia sa apartment.

Pero sinabi ni Claudia na hindi lang sa hindi bagay si Nap sa kaniya dahil sa edad at trabaho niya, wala siyang balak magpakasal kahit kanino. Puno ng sentimyento, nagdesisyon si Nap na kalimutan si Claudia. Pero hindi niya talaga kaya at sa halip ay napag-isipan pang dalhin nang puwersahan sa motel ang babae. Pinagbigyan siya ni Claudia pero sinabing huwag siyang babalik hangga't hindi muling hinaharap ang pag-aaral. Valentine's Day nang muli silang magkita, at pumayag si Claudia na tawagin siyang girlfriend ni Nap, pero mamahalin lang niya ito kapag naging matatag na ito't hindi iyaking parang isang bata. Muli ngang naging uno ang lahat ng marka ni Nap. Natutulog na siya sa apartment ni Claudia at naging parang mag-asawa na ang turingan, kahit laging pinoproblema ni Nap na hindi makakumpleto sa “normal” si Claudia at laging kailangan niyang “bumaba.” Nang magkasakit ang babae at inalagaan niya hanggang sa gumaling at sa unang pagkakataon ay nilabasan nang kapanabayan niya, nakatiyak si Nap na mahal na rin siya nito.

4.    Sa isang bahagi ng nobela (ika-9 na labas) kung kailan binalak ni Nap na puwersahang dalhin sa motel si Claudia ay biglang nagsanaysay tungkol sa motel si Nap bago ipinagpatuloy ang kaniyang salaysay. Ibig kong ilagay dito sapagkat isang sandali ito sa nobela kung saan naglalabo ang tinig ng tagapagsalaysay at ng awtor:

    Ngunit siguro ay magandang pagkuwentuhan muna itong lugar na kung tawagin ay motel. Kahit sa mga sanay na, ang salitang motel at ang kahulugan nito ay lagi nang nakakaintriga. Isipin mo lang ay kikiliti na sa iyong imahinasyon.
    Ito’y pinaikling kombinasyon ng mga salitang “motor” at “hotel.” Orihinal na nagsimula sa States. Nang kopyahin ng Pinoy ay sa pangalan na lang. Sa kaukulan, magkaiba.
    Sa Amerika, ang motel ay nasa mga alanganing lugar ng pangmalayuang biyahe (cross country), abang sa mga motorista na kailangang tumigil muna para matulog o magpahinga. Sa ating sariling bersiyon, ang motel ay para sa mga nagnanais bumiyahe sa langit.
    Sa States, ang kahulugan ng drive-in motel ay iyong mula sa highway ay diretso kang paparada sa loob ng compound. Inimprob ito ng Pinoy, na basta sa kalokohan ay namber wan sa panggagaya. Sa halip na sa compound lang, ang parada ay doon mismo sa silong ng kuwarto. Sa tawag ay drive-in garage. Sa sandaling makapasok ang sasakyan, bagsak ang trapdoor. Solo na ninyo ang mundo. Kung sinuman ang unang nakaisip ng ideyang ito, puwedeng sabitan ng medalya. Sa kanyang simpleng ideya, pinataas niya ng 20 porsiyento ang bilang ng krimeng nagaganap sa Kamaynilaan.
    Maraming “kagalingan” ang motel kumpara sa hotel. Sa huli ay bentang-benta dahil daraan pa kayo sa front desk sa lobby para magparehistro. Sa una, mula sa garahe, isang hagdan at kuwarto na. Darating kayo at aalis nang hindi kita ang kasama mo. At tago ang sasakyan mo. Hindi maiispatan ng mga espiya ni Kumander.
    Ang motel, bilang isang negosyo, ay kauri ng sauna. Legal. Lehitimo. Pero pinangyayarihan ng lahat ng ilegal at ilehitimo. Sa pagkakaroon ng masamang konotasyon ay bihira nang gamitin ang salitang motel sa pangalan ng lugar. Naging lodge, garden, court, inn. Pero iyon din ang suma. Biglang-liko rin. Sa matadero.
    Hindi kataka-taka na ang ating unang mga motel ay nagsulputan sa Ermita. Golden City. Golden Lotus. Palo Alto. Ito'y noon pang kalahatian ng dekada '50. Sentro na noon pa ng nightlife sa Kamaynilaan ang Ermita. Para sa mga magastos ngunit de-klaseng paggu-goodtime, nasa Dewey (ngayo'y Roxas Blvd.) ang Bayside, Sportsman, Riviera at iba pang kilalang klab. Sa latag ng damuhan sa harap ng Quirino grandstand sa Luneta (Rizal Park), ang gumagalang magpepenoy-balut ang nagti-tip sa mga alat ng mga magsisiyota na puwedeng tiyempuhan sa eskandalosong "akto" at gatasan sa areglo. Nasilip ng mga may likas na katok sa negosyo, siyempre pa, ang sitwasyong iyon ng mga parehang madaliang nangangailangan ng privacy sa dakong ito ng siyudad.
    Doon nag-umpisa ang ating mga motel.
    Nang tumabo ang mga motel sa Ermita, nagkausuhan na. Unang gumaya ang Pasay. Salem. Siesta Court. Airport. Sinundang ng Makati. International. Motel del Pais. Queen's Court. Hanggang sa nagkalat na sa Kamaynilaan liban lang marahil sa Quezon City at San Juan. Pero niluma sila lahat ng Pasig. Ang isang lugar dito ay naging isang tunay na moteltown. Sa mga mahihilig, ang salitang Pasig ay hindi ngalan ng isang ilog o ng isang bayan. Ito'y singkahulugan ng motel.

5.    May mga bahagi ring bahagyang nagme-meta, hindi ang nobela, kundi ang kamalayan ni Nap bilang tagapagsalaysay. Tulad halimbawa nang ipakilala niya si Jimmy Ang: “Sa takbo ng istorya ay hindi ko pa kilala, hindi ko pa nakikita. Ngunit kung lalakdaw sa kasalukuyan, flash forward kung baga sa isang teknik sa pagsasalaysay, siya'y isang mestisong Tsinoy, 30 anyos, sales manager ng isang interislands shipping company na pag-aari ng pamilya nila.” Alam ni Nap na maraming nagnanasang lalaki kay Claudia, lalo pa sa hanapbuhay nito. Maraming makisig at mayaman tulad ni El Tisoy, subalit kahit pangit ay si Jimmy ang pinagselosan ni Nap dahil alam niyang “damdamin ng awa” ang kahinaan ni Claudia.

Nagkatampuhan sila ni Claudia dahil kay Jimmy pero sa pagtataka ni Nap ay kaya na niyang indahin ang sakit. Tinikis niya ang babae hanggang nabalitaan niyang ikakasal na ang dalawa. Kaya nakapagtataka nang mabasa niya sa diyaryong magpe-perform si Claudia sa opening ng isang segunda-klaseng bar. Pinuntahan ni Nap ang babae at nagkabalikan sila, iniiwasang pag-usapan ang tungkol kay Jimmy. Pero nalaman din ni Nap na may nangyari sa dalawa sa Cebu isang gabi bago ikasal ang mga ito. Nagdalawang-isip umano si Claudia na pakasalan si Jimmy dahil totoong mabait ang lalaki at ayaw niyang gamitin lang ito. Noon ipinagtapat ni Claudia na may anak pala itong pitong taon, si Susie na inaalagaan ng tiyahing si Nana Rosing sa Cabanatuan City. May karamdaman sa puso ang bata na siyang dahilan kaya nagtatrabaho si Claudia. Sikat na singer daw noon ang ama ni Susie at iniwan siya para pakasalan ang anak ng may-ari ng pinakamalaking recording company nang mga araw na iyon. Isinumpa si Claudia ng pamilya niya dahil dito.

6.    Maraming reperensiya si Nap sa panahong pinagbabalik-tanawan niya, isang pahiwatig ng matalas na pagkilala sa paligid, sa kabila ng pag-inog ng buhay niya noon kay Claudia. Iyon umano ang panahon ng “upong-kinse sa jeepney, disiotso sentimos ang litro ng gas, sineng uno beinte, singku-singko sentimos na patak ng metro ng taksi, siyento otsentang minimum wage, diyes isang sayaw sa Old Avenue sa Grace Park, otso pesos sa pampam sa Charlie's sa Culiculi, at ang tanging pulitikong hinahangaan ko, si Arsenio H. Lacson, alkalde ng Maynila.” Naroon din ang pagbanggit kay Kim Novak sa pelikulang Picnic, kay Audie Murphy; na Escolta ang class na lugar dahil “nasa drawing board pa ang Makati,” “kasikatan ng Ideal, ng Odeon at ng Avenue, ang Ever ay Rialto pa,” at “wala pang Araneta center sa Cubao. Wala pang Greenbelt sa Makati. Wala pang  Greenhills sa San Juan.” Panahon iyon na status symbol ang pagkakaroon ng refrigerator sa bahay, sina Rogelio dela Rosa at Carmen Rosales ang hambingan ng pagsusuyuan, at "[h]indi pa pinag-uusapan sa mga puericulture center ang  family planning nang mga araw na iyon. Hindi pa uso ang birth control pills. Hindi pa naiimbento ang makabagong contraceptives na tulad ng IUD. Ang karaniwang gamit ng condom ay proteksiyon laban sa VD, hindi sa pag-iwas na makabuo ng baby.”

Subalit umusad nga ang panahon. Nangyaring nanamlay ang trabaho ni Claudia. Bihira nang may kumuha sa kanya at tumintindi ang inseguridad ng babae habang si Nap naman ang tumatanda't tumitibay ang loob. Nagpasya si Claudia na iwan ang hanapbuhay kung kailan napalubha namang lalo ang lagay ni Susie kaya siya lalong napilitang umuwi sa Cabanatuan. Sumunod si Nap sa probinsiya at hindi na niya inabot nang buhay si Susie. Laging tulala si Claudia mula noon at binalak ni Nap na yayain ito ng kasal upang iparamdam sa babae na wala itong dapat ikatakot, hindi niya ito iiwan.

Sa bisperas ng kaarawan ni Claudia ay nagpasama siyang magsimba kay Nap at binalikang-landas nila ang alaala ng pag-ibig nila: ang seawall kung saan nagtapat si Nap, ang motel kung saan niya dinala noon si Claudia. Hiniling ni Claudia na maghiwalay sila nang gabing iyon, at magkita na lamang kinabukasan sa kaarawan niya. Balisa si Nap nang makauwi sa bahay at huli na nang matiyak niyang nagpatiwakal si Claudia. Nag-iwan ito ng tatlong sulat,  isa kay Nana Rosing, isa ang hindi natapos para sa mga magulang at kapatid, at isa para sa kanya na nagsasabing ito ang pinakamaganda, na hanggang sa huling sandali'y mahal siya ng binata: “Ayoko sa ibang araw... na magkakalayo tayo nang hindi mo ako mahal. Mahal din kita.” Iyon lang at tinapos ni Reyes ang nobela nang hindi na pinagsalita pa si Nap. Na kahit sa pagsasalaysay ni Nap, tinig lamang ni Claudia ang maaaring tumapos ng lahat.

 1. Nobelang komiks ni Rex Guerrero at iginuhit ni Karl Comendador at RV Villanueva ang Devi-Liza. Naiserye ito sa Liwayway mula Oktubre 2, 1989 hanggang Pebrero 1, 1993 sa loob ng 174 na labas. Narito ang unang labas ng nobela (i-click ang larawan upang mapalaki’t nang mabasa):

2. Nagsimula sa isang unibersidad sa California ang nobela, kung saan nag-aaral si Devi Ledesma na hinikayat sumali sa isang kultong Satanista, ang Black Satan Group. Pinamumunuan ang kulto ni Master George Smith na limandaang taon na umanong nabubuhay sa mundo at kayang “gawing araw ang gabi at gabi ang araw.” Gayon pa man, hindi nalinang ang sityong akademiko bilang lunsaran ng kuwento’t kasamaan. Naging insidente lamang ito ng naratibo kung paanong hindi rin naging kritikal sa kuwento ang pagiging mag-aaral ni Devi o ang kung ano mang kurso ang kinukuha niya.

Naiwan sa Filipinas ang ina at nakababatang kapatid ni Devi, sina Donya Concha at Liza. Pinag-aral ng matanda si Devi sa EU dahil natatakot itong mapalapit ang anak sa mga kamag-anak ng yumaong asawang si Miguel. Bago kasi namatay, ipinasa ni Miguel sa panganay na anak ang kapangyarihan ng pagiging aswang.

Samantala, ibig ni George na gawing reyna si Devi, subalit ayaw pasakop ni Devi hangga't hindi napapatunayan ni George na mas malakas ito kaysa sa “kapangyarihang minana niya sa mga ninuno.” Nauna nang ideklara ni Devi na, “Kaming mga Pilipino ay hindi basta natatakot,” nang magpasya siyang umuwi sa Filipinas sa araw mismo ng initiation niya sa kulto dahil sa pag-aalala sa karamdaman ng ina. Nag-crash landing ang eroplanong sinasakyan niya at “naisip niya kung tinakot siya ni Smith o tinulungan siya ng kapangyarihan ng kaniyang ama.”

3. Dahil sa mga tagpuan sa Estados Unidos (bunga marahil ng pagkaligta ay naging New York sa halip na California ang tinutuluyan ni Devi nang bumalik siya sa EU para tapusin ang huling semestre ng pag-aaral), may malaking pag-aalangan si Guerrero sa paggamit ng wika. Sa ikaapat na labas, idineklarang “isasa-Tagalog” ang wika ng mga tauhang dayuhan. Pero paglaon ay bumabalik siya sa paggamit ng purong Ingles kapag di mahalagang tauhan (hal., taong-bayan) mula sa EU ang nagsasalita, subalit nagta-Taglish o Filipino kapag mahalagang tauhang banyaga, tulad ni Henry, ang Amerikanong kasapi ng kulto na nagmahal at tumulong kay Devi upang makatakas sa EU pabalik ng Filipinas. Sinundan pa ni Henry si Devi sa Filipinas upang matiyak na ligtas ito sa mga kasapi ng kulto matapos paslangin si George Smith.

4. Pag-uwi sa Filipinas natiyak ni Devi na isa nga siyang aswang. Parang napapaso siya sa loob ng simbahan at nakararamdam siya ng uhaw para sa dugo ng tao. Upang makapanila ng biktima at makatakas sa iba’t ibang pagkakataon ay nag-anyong iba’t ibang hayop si Devi: pusa, ibon, alamid, kuneho, kabayo, daga, cobra, paniki, baboy, musang, ahas, baboy-damo, palaka, at kuwago. (Subalit kagaya ng maraming naratibo ng transpormasyong sobrenatural, hindi naipaliliwanag kung paano biglang nakakakuha ng damit si Devi pag bumabalik siya mula sa pagiging hayop patungo sa pagiging tao.)

Dahil sa mga pagpaslang ay tinangkang ikulong nina Donya Concha at Liza si Devi, sinisikap ipaliwanag dito na ang ama nila’y “walang pinerwisyo hanggang kamatayan.” Hindi iyon matanggap ni Devi at ginamit si Marco, ang pamangkin ng katiwala nila, na umiibig kay Devi at tulad ni Henry ay tinanggap ang dalaga sa kabila ng pagiging aswang nito.(Hindi rin napaunlad ang komplikasyon ng nararamdaman ni Devi para kina Marco at Henry na "pareho niyang iniibig.")

Sa ika-86 na labas ng nobela, may mahalagang transpormasyon si Devi dahil sa halip na mag-anyong-hayop ay naging manananggal siya sa unang pagkakataon. Mahalaga ito sapagkat nilalansag ni Guerrero ang malinaw na pagbubukod sa kamalayang-bayan ng mga uri ng aswang. Sa bandang huli ng nobela, nang mapapayag na si Devi na pumunta sa simbahan, nilusob sila ng dalawang malaking ibon at nag-anyong she-wolf naman si Devi. Pinaglalabo-labo ni Guerrero ang iba’t ibang nilalang ng dilim na may iba’t ibang “kalikasan” ayon sa mga kuwentong-bayan at walang maliwanag na paliwanag para rito.

Subalit ibig kong balikan ang unang pagkakataon na naging manananggal si Devi. Iyon ang pinili niyang anyo upang kalabanin sa unang pagkakataon si George Smith. Naganap iyon sa Estados Unidos. At sa palagay ko, makasaysayan sa kathang naratibo sa bansa ang pagpailanlang ng isang manananggal sa dayuhang lupain upang kalabanin ang pinuno ng kasamaan doon.

5. Sa nobela, hindi naiwasan ang tagisan ng mga paniniwalang-bayan sa isang banda, at ng pagdududa sa katotohanan ng mga aswang sa kabilang banda.

Ayon kay Estong, ang hardinero nina Donya Concha: “Ang balita sa bayan, pag ganitong kabilugan ng buwan, tuwing ikatlong pagbibilog ay higit na nagiging malupit ang mga aswang.” Alam din ng mga nagroronda na sibat na kahoy o kawayan at balang yari sa pilak lamang ang tumatalab sa aswang. At mainam ang hirit ng isa sa taong-bayan nang pinaghihinalaan na nila si Devi, dahil kasabay ng pag-uwi ng dalaga sa Filipinas ang paglaganap ng pagpaslang: “Bakit, mga pobre lang ba ang maaaring maging aswang?”

Sa kabilang banda naman, maririnig ang mga tinig ng pagdududa sa aswang sa harap ng mga krimen kung saan wakwak ang dibdib at walang naiiwang lamanloob sa mga biktima. Ayon sa meyor: “Kalokohan! May mga maligno pa ba sa panahong ito?!... Isang baliw ang may kagagawan niyan, o isang addict.” Ganito rin ang reaksiyon ng pari nang ipagtapat ni Donya Concha na aswang ang anak niya: “Aswang? ... Sa panahong ito?” Kahit ang mga pulis: “Talagang hindi ako makapaniwalang may aswang at manananggal pa ngayon!” At sang-ayon sa kasamahan: “Nasa age of computers na tayo!” Sa pagtatangkang maging rasyonal ay madalas na mga adik o baliw ang pinaghihinalaan nilang gumawa sa mga krimen. Subalit pansinin na sa lahat ng mga pahayag na iyon ay may paniniwala pa rin na sa isang mas matandang panahon ay totoo ang mga aswang at tila dumating lamang kasabay ng modernong teknolohiya ang paglalaho nila.

6. May mga aakalaing kritikal na detalye sa nobela na binitiwan na ni Guerrero paglaon. Halimbawa’y ang itim na rosas na napanaginipan ni Devi sa EU at nasa kama niya nang magising. Isiningit niya ito sa librong iniuwi sa Filipinas at inilihim pa kay Liza ang tungkol dito subalit hindi na naman ito binalikan.

Subalit pinakamalaking pagkaligta sa nobela ang tauhan mismo ni Liza. Ang totoo, umikot lamang kay Devi ang kuwento, sa kabila ng pamagat na Devi-Liza (na maaaring bunga lamang ng pagkaaliw sa tambalang pangalan, na pinalaganap din ng mga soap opera, at sa pahiwatig ng devil sa mga pangalan). Ang mga ikinikilos ni Liza ay para kay Devi at kapag sinusundan ang nangyayari kay Devi ay wala tayong alam sa nangyayari kay Liza maliban sa nasa bahay siya’t inaalo ang ina.

May isang pagkakataon na pumunta sa Bacolod si Liza at ang ina upang dalawin ang mga kamag-anakan ng ama upang maghanap ng “lunas” sa pagka-aswang ni Devi. Maganda sanang pagkakataon iyon upang magkaroon ng higit na aktibong karakterisasyon si Liza subalit agad binitiwan ni Guerrero ang posibilidad na iyon at sa halip ay idineklara agad sa pamamagitan ni Genoveva Ledesma, ang pinsang buo ni Miguel, na walang makapag-aalis sa pagka-aswang ni Devi kundi kamatayan.

Kaya naman, sa harap ng pagtatangka sa eksorsismo ng pari sa katapusan ng nobela, namatay pa rin si Devi, subalit nagawa muna niyang halikan ang krus na pilak. Sa bandang huli, nananaig ang eskatolohiyang Katoliko ng pagpapatawad at kaligtasan.

7. Tulad ng Hayok sa Dugo ni Mars Ravelo, may malalaki’t maliliit na pagkaligta sa detalye si Guerrero na bunga ng pagkalimot at kawalang-ingat. Halimbawa’y Peter ang pangalan ng tauhan ni Henry sa simula ng nobela; o na Father Ben ang pangalan ng pari sa Filipinas, subalit paglaon ay naging Father Joseph na rin tulad ng pangalan ng paring tumulong kay Henry sa EU. Mga pagkakamali itong nasusuhayan pa ng kawalan ng continuity sa ilustrasyon ni RV Villanueva. Halimbawa rito ang hitsura ni Anjo, ang drug dealer na kinasama pansamantala ni Devi upang makapagtago sa mga tumutugis sa kaniya at paglaon ay pinatay din niya tangay ang tatlong milyong piso. Mukha siyang mabait, clean-cut, sa unang pagkakataon na lumitaw siya’t parahin ni Devi ang minamanehong kotse. Sa kasunod na isyu, may balbas na siya’t bigote at mukhang goon sa pelikulang bakbakan. Ganoon din si Dado, ang kasamahan ni Anjo sa sindikato na nakakilala sa nagtatagong si Devi. Pansinin ang larawan sa huling frame ng isyu kung kailan lumabas si Dado at sa unang frame ng kasunod na isyu:

1.    Nobelang komiks na isinulat ni Mars Ravelo at iginuhit nina Joey Otacan at Rey Samson ang Hayok sa Dugo. Lumabas ito sa loob ng 95 isyu ng Liwayway mula Mayo 2, 1988 hanggang Pebrero 19, 1990.

2.    Sa mga unang labas ng nobela, ipinakilala ang dambuhalang linta na hayok sa dugo, samantalang ginagalugad din ang mga espasyong marhinal ng lungsod at ang mga taong namumuhay dito bilang siyang mga unang biktima ng halimaw: puta, magbabalut, kabataang durugista, mga pulis, at matador sa isang slaughter house. Ginawang pantastiko ni Ravelo ang lungsod pagkagat ng dilim, na naging paborito ring tagpuan ng mga naratibo ng panlipunang realismo sa mga nobela’t pelikula. Subalit eksperimento lang ang simulang iyon upang sukatin ang kakayahan ng halimaw. Paglaon ay pinakawalan ang dala-dalawang linta sa mga sentro ng komersiyo ng siyudad sa katanghaliang-tapat, puntirya ang mga bangko, money changing shop at armored van na naglalaman ng pampasuweldo ng isang malaking kumpanya ng alak—lahat ay sentral sa pagpapadaloy ng perang nagpapaikot sa buhay ng mga tao sa lungsod.

3.    Nasa likod ng mga dambuhalang linta si Urbana Braguldo, ang isinilang na may “kakila-kilabot na kapangitan,” na simula pagkabata niya’y naging obheto ng panlilibak, katatawanan at takot. Ayon kay Ravelo, isa siyang tauhan na magkasabay na “kahahabagan at kasusuklaman,” isang bida-kontrabidang kumuha ng nursing noon sa paniniwalang magiging maganda siya sa paningin ng mga tao kung maglilingkod sa kapwa, subalit paglaon ay tumigas ang puso, naisip na “magrebelde sa moralidad” at nagpakasama—kasamaang nanunulay sa pagitan ng katinuan at pagkabaliw.

Sa pagpapangalan sa kaniya bilang Urbana, kinikilala ang doble-karang mukha ng urbanisasyon: ang tagumpay ng karunungang siyentipiko kasabay ng pagguho ng mga pamantayang moral. Bunga ang mga linta ng isang pormulang natuklasan ni Dr. Saldivar, ang matandang umampon kay Urbana matapos iligtas ang huli sa tangka nitong pagpapatiwakal. Samantala’y ginamit ni Urbana ang pormula upang makapaghiganti, pangunahin kay Gilbert, ang isa pang ampon ni Dr. Saldivar na pinaibig si Urbana upang iwan lang ito matapos limasin ang yamang minana ng babae nang masawi ang doktor sa sunog na bunga ng eksperimento sa laboratoryo.

4.    Lunsaran ng katatawanan ang hitsura ni Urbana at ang kasabay na pagwawangis dito sa mga nilalang ng dilim, patunay na manipis ang nagbubukod sa hagalpak at hilakbot. Iniwan niya ang pagiging nars sa isang psychiatric ward noon dahil napagkamalan siyang “asuwang” ng isang pasyente na nagtatakbo sa takot, nahulog sa bintana at namatay. Nang sinubok niyang palipasin ang hinagpis sa isang sinehan ay natuklasang “Anak ng Impakta” ang palabas at saka siya inasar bilang “impakta” ng mga batang nakakita sa kaniya. Samantala’y nang una pa lang siyang makita ni Gilbert, binansagan na siya nitong “tikbalang” at nang magpakasal sila at mag-honeymoon sa Hawaii, kinutya si Urbana bilang “sinunog na mangkukulam” ng mga babae sa Honolulu. Palihim din siyang tinawag na “kapre” ni Dorothy, ang baklang beautician na napilitang ayusan si Urbana nang malamang isa itong milyonarya, kahit umaatungal nang mag-isa sa CR ng parlor sapagkat ang kailangan umano ni Urbana’y “magician at di beautician.”

Nilulusaw ng katatawanan ang mga detalyeng pantastiko sa nobela, at sa halip na maging kababalaghan ay ikinakapit sa paliwanag na pseudo-siyentipiko ang paglitaw ng mga dambuhalang linta. Sabi nga ng reporter matapos ang unang pagkakataon na lumusob ang dambuhalang linta at ang dinatnan na lamang ay ang lintang bumalik sa dating liit: “Imposible pero maraming testigo... at imposible namang sabay-sabay silang mabuwang!” Si Urbana mismo’y nagagamit ang kahinaang iyon ng media na magsiyasat at magpaliwanag sa mga pangyayari upang pakalmahin ang kaibigang si Desta sa balita: “Maraming balita sa radyo at mga pahayagan na di totoo! Maraming palpak na reporter na kung di kulang ang balita'y eksaherado!” Sa kabila ng pantastikong mundo na kinakatha ni Ravelo, kinailangang pangatawanan ng naratibo na “realistiko” iyon upang balintunang maging ganap ang “kakila-kilabot” sa kuwento.

5.    Mas matinding trahedya kaysa hitsura ni Urbana ang paghahangad niya ng sariling Prince Charming. Nagpadala siya sa drama ng “best dramatic actor” na si Gilbert upang tanggapin itong muli sa bahay at pag-aralin pa nang medisina matapos palayasin noon ni Dr. Saldivar dahil sa makailang ulit na pagtatangkang magnakaw. Napatda si Urbana at hiningal sa unang pagkakataon na halikan ng lalaki ang kamay niya. Alang-alang din kay Gilbert ay pumasok nga siya sa isang beauty parlor sa unang pagkakataon. Pinakasalan ni Gilbert si Urbana at nang magkaanak na kamukha ng babae’y lalong minadali ng lalaki ang balak na layasan ang mag-ina. Binigyan ni Urbana ng power of attorney si Gilbert. Unti-unti namang inilipat ng lalaki sa pangalan niya ang mga pera't pinagbentahan ng ari-arian ni Urbana. Pati mausoleum ni Dr. Saldivar ay ibinenta niya, gayundin ang mansion at lote nito nang pagbakasyunin niya sa Baguio si Urbana at ang anak upang maisagawa ang balak. Saka siya lumipad patungong Europa para roon magliwaliw. Binansagan siya ni Urbana bilang "walanghiya, taksil, ulupong, halimaw, Satanas, demonyo sa impiyerno" at binalak paghigantihan.

Dahil nga sa mga dambuhalang linta na ginamit ni Urbana upang makapanlimas ng salapi, naging milyonarya siya ulit, nakapagpatayo ng mansion, nagpagawa ng bagong mausoleum para kay Dr. Saldivar na mas maganda pa kaysa dati. Samantala'y naging pulubi naman si Gilbert matapos waldasin ang ninakaw kay Urbana noon. Hinanap niya si Urbana at nagpanggap na maysakit. Nawala na naman ang galit ni Urbana, pinatawad ang lalaki at isinama sa bahay upang ipakilala sa kanilang anak na anim na taon na noon. (Masarap batukan sa bahaging ito si Urbana, subalit ilang ina nga ang handang kalimutan ang lahat at magpakabulag sa ngalan ng pangako ng buong pamilya para sa anak?)

Isang beses pang lumakad si Urbana upang matiyak umano ang kinabukasan ng anak, ngunit tinamaan siya ng bala at sumalpok ang kotse niya sa isang trak. Tumilapon siya bago sumabog ang kotse. Nakauwi siya't ginamot ni Gilbert, hindi dahil sa awa, kundi dahil iniisip nito ang perang nakapatong sa ulo ni Urbana kapag isinuplong niya ito sa mga pulis. Subalit nahuli siya ni Urbana na sinasaktan ang kanilang anak at binaril nito sa binti ang lalaki. Nagawa pang agawin ni Gilbert ang baril subalit nang papatayin na niya si Urbana ay saka lumitaw ang huling sandata ng babae: ang dambuhalang linta. Pinatay nito si Gilbert subalit binalingan din sina Urbana. Pinatakas ni Urbana ang anak, at sa huli’y sinipsip din ang dugo niya ng sariling likha.

6.    Dahil isinulat bilang serye na tumagal nang halos dalawang taon, may ilang suliranin sa mga detalye na bunga marahil ng pagkaligta ni Ravelo. Una’y ang tauhan ni Desta na naging Delay kalaunan bago naging Desta ulit sa bandang huli. Subalit higit na malaking pagkaligta nang malaman ni Desta ang lihim ni Urbana. Tumakas siya sa bahay at binalak na isuplong sa pulis si Urbana subalit nagdalawang-isip sa ngalan ng anak nito. Saka lumabas sa diyaryo na nakuhanan din pala noon ng larawan si Urbana sa money changing shop. Noon pa lang nagsimulang maggayak-lalaki si Urbana upang hindi mahuli ng mga pulis. Iba ito sa nangyari sa mga unang bahagi ng nobela dahil nakagayak-lalaki na si Urbana bago pa man natuklasan ni Desta ang tungkol sa kaugnayan ni Urbana sa mga dambuhalang linta.

7.    Sa bandang huli, ibig kong bigyan ng pansin ang dalawang detalye sa nobelang komiks kung saan nagkakaroon ng guwang upang maglangkap ng makatotohanang usaping pambayan. Subalit kaiba ng mga realistang nobela na ginagamit iyon bilang sentro ng naratibo o susi sa pag-unawa sa teksto, dito'y nagiging halos palabok lamang.

Una’y ang pormulang tinuklas ni Dr. Saldivar na ginamit ni Urbana para gumawa ng mga dambuhalang linta.  Isa umano itong “top secret,” “may kinalaman sa seguridad ng bansa,” at ilang opisyal lang ng gobyerno ang nakaaalam. Ayon pa sa doktor ay maaari nitong lutasin ang “insurgency problem” ng Pilipinas at “mapipilitang bumaba sa pinagkukutaan nila sa bundok ang mga rebeldeng Komunista.” Kagaya ng ilan pang tuklas ng agham, kinilala ni Dr. Saldivar na mapanganib ang pormula, subalit “mas mapanganib, at mas mahal ang mga sopistikadong sandatang inaangkat natin at ginagamit laban sa mga rebelde.”

Ikalawa, matapos biktimahin naman ang isang money changing shop ay tinakasan ni Urbana ang isang checkpoint. Nang masukol siya, ang reaksiyon ng isang pulis: “Rebisahing mabuti ang kotse! Malamang amasonang NPA 'yan!”

Malinaw na repleksiyon ang mga ito ng paimbabaw na paggamit sa mga totoong mabigat na usaping hindi mapasan ng tekstong popular. Mainam sana kung nalinang ang mga ito at nagkaroon ng mas malawak na dimensiyon ang kuwento na lumalampas sa mga dalamhati’t pasakit na indibidwal lamang ng tulad ni Urbana Braguldo.

8. Narito ang unang isyu ng nobela (i-click ang larawan para mapalaki't mabasa):