Rizal in the 21st Century

by Blooey P. Singson
(source: http://www.mb.com.ph/YTCP20080629128410.html)

With the 'Complete Jose Rizal, NHI and Filipiniana.net deliver Rizal in equal measure, providing a more balanced and accurate impression of both the man and the hero.

Over the years, hundreds of books have been produced about Rizal, ever since the Rizal Bill (Republic Act 1425) was passed in 1956, mandating the inclusion of the study of Rizal’s life and works in school curricula.

Filipino students are just too familiar with the stories of the moth and flame, the rough piƱa shirt and the missing slipper; Rizal’s education and travels abroad; his novels Noli Me Tangere and El Filibusterismo; his exile in Dapitan; and his trial and martyrdom at Bagumbayan.

Most Filipinos believe they know everything that there is to be known about Rizal, when the general information is actually just a very small component of the complex picture that is the Philippines’ national hero.

To shed more light on the life and works of Jose Rizal, Filipiniana.net, a digital library of Philippine studies resources, has launched the Complete Jose Rizal online at http://www.filipiniana.net/rizaliana.jsp, conceived in time for the national hero’s 147th birthday.

Online Rizal canon

The Complete Jose Rizal brings a wealth of knowledge on Rizal from both primary and secondary sources – a complete bibliography of all of Rizal’s works and correspondence, including full-text versions of Rizal’s novels, poems, and essays.

"The Complete Jose Rizal is an attempt to create a canon, in the same way that others have put together all of Shakespeare’s works, such as the MIT’s The Complete Works of William Shakespeare (http://shakespeare.mit.edu)," states Gaspar Vibal, founder of Filipiniana.net.

The site is a joint project between the Vibal Foundation and the National Historical Insitutite, itself borne out of the 1961 Jose Rizal National Centennial Commission (JRNCC). Its Escritos de Jose Rizal project published Rizal’s complete literary canon in dozens of volumes, with translations from Spanish into Tagalog and English and many key Filipino languages.

"That effort has never been surpassed, but many of the books published by the JRNCC are no longer distributed or in print, particularly Rizal’s Spanish works," Vibal notes. "The website addresses that rarity and makes the whole canon available for free 24 hours a day, seven days of the week, on the Internet."

Rizal's letters

Central to this voluminous collection are 954 letters written by and to Rizal, who was a prolific and eloquent correspondent.

The Epistolario Rizalino will be fully published in the original Spanish, along with the Tagalog and English translations.

The site also contains an image gallery showcasing over 100 photographs of Rizal and the people closest to him, his artworks, and the places he visited during his travels.

"The site aims to be the definitive repository of all of Rizal’s known cultural output," Vibal adds. "This is why the site’s first publication is the complete bibliography of his correspondence, prose, poetry, and artistic works."

Unlike other websites which contain full-text versions as flat HTML or web files, the contents of The Complete Jose Rizal are fully-indexed and searchable to the ultimate keyword, marrying bibliography (the study of books) with technology, using MySQL, an open-source database, to store and index everything.

"For the letters we are using the masterful bibliographies compiled by Wenceslao Retana and Luis Montillia, while Angel Tiaoqui Hidalgo’s bibliography serves as the basis for the listing of his literary and artistic works" adds Vibal.

A team of librarians and content specialists assign subject headings, keywords, executive summaries and hyperlinks to all the content to facilitate searching and understanding. Users of the site can research a topic, such as the image of Maria Clara in Rizal’s novels, and the search technology easily allows the user to identify all the specific pages in which that search term appears.

"Fortunately for us, technology is the handmaiden to this monumental project. So much open source software is available, and the costs of storage and bandwidth are virtually nil, so technology allows us to fulfill this outsize ambition. We are also buoyed on by the many volunteers around the world who truly love this man and his writings," Vibal says.

The man and the hero

With the Complete Jose Rizal, NHI and Filipiniana.net deliver the man and the hero in equal measure, providing a more balanced and accurate impression of both the man and the hero.

"Rizal has remained an enigma through the ages," Vibal asserts. "Did he support the ideas of the revolution? Did he retract? Was he ever a Catholic? Did he marry? Was he gay? Was he really a heretical free thinker? All of these ageless questions can be answered by reading his works, especially his letters, which are a direct link to his mind and soul. There is also a collection of sketches made by Rizal that are considered ephemera, but reveal the playful and sensitive side of the man."

Teachers, students, and any lover of literature will be continually refreshed by delving into Rizal’s corpus of work.

"Rizal himself preferred to collect the complete works of writers and not just a selection," Vibal points out. "Rizal wrote in April 1888 to Mariano Ponce, ‘I believe that with regard to great men, everything is worthy of study, and that it is very difficult to state absolutely which (works) are better and which are worse’."

The Complete Jose Rizal is part of the Vibal Foundation’s commitment to free learning for all through digital platforms.

"The site is still a work in progress – we plan to include a public graffiti board on the site to invite netizens to react, comment, and annotate our national hero, to copy, paste and remix and match Rizal into their own creative works," concludes Vibal. "It is an ambitious undertaking, and it will take many long years to publish all his cultural works online, but this is a great opportunity for Filipinos to see and appreciate the enormity of Rizal’s contribution to Philippine culture."

Mga Bagong Nobela

May ginawa palang blog si RayVi Sunico para sa bagong nobela ni Lualhati Bautista, ang Desaparesidos na binasa ko noong dumalaw si Frank sa Pilipinas. Kararating ko lang dito sa department ngayon mula sa maghapong lecture sa LIRA tungkol sa talinghaga. Sa tingin ko'y maayos naman, mukhang nasabi ko naman ang mga kailangan kong sabihin. Hindi pa ako umuuwi sa bahay kahit medyo pagod na ako dahil magkikita pa kami maya-maya ni Aneka (Rodriguez) para magbigay ako ng puna sa pinakabagong rebisyon ng nobela niyang Displaced na mukhang ipa-publish ng Adarna House ngayong taon. Kinuha kasi nila akong reader/consultant. At paid reader/consultant ha, akala ko e kawanggawa lang iyon. Halos kalahating taon na naming iwinoworkshop iyon ni Aneka at hanga ako sa naging ebolusyon ng nobela. Bagaman walang malaking pagbabago sa mga pangyayari, malaki ang ikinapal dahil sa pagpapalalim ng mga tauhan at pagpapatindi ng verisimilitude. Naaalala kong isa sa mga nabanggit ko sa unang drafts ng nobela ang tungkol sa kawalan ng panahon (hindi umuulan? hindi naaapektuhan kung mainit ang araw?) at pagtukoy sa teknolohiya ng panahon (anong sinasakyan nila papasok sa eskuwela? address sa bahay pa ba ang inaalam mo sa crush mo o friendster na?). Sa pag-uusap namin ni Aneka mamaya sa Seattle's Best, kaunting-kaunti na lang at napaka-minor na ng mga babanggitin ko dahil sa kabuuan ay gusto ko na ang nobela. Buo na talaga ito. At isa sa palagay ko'y magiging mahusay na young adult novel sa Pilipinas.

Noong isang araw, pumunta ako sa National Bookstore para hanapin ang bagong libro ni Sir Rio (Virgilio S. Almario), ang Rizal: Nobelista, na koleksiyon ng mga sanaysay. Dahil sa klase, hindi ako nakadalo nang inilunsad ito nang kaarawan ni Rizal noong Hunyo 19 sa UP. Narito ang PR para sana roon:

It all began in 1996 when two writers—Rogelio Sicat and Virgilio S. Almario—decided to do new translations of Rizal's Noli me tangere and El filibusterismo. They considered Patricio Mariano's early 20th century version rather archaic and the more popular abridged versions, like the one done by Maria Odulio de Guzman, as total literary mess. The latter massacred the original text to suit pecuniary interests. We can imagine what philistine values have been imbibed by generations of students from the abridgements.

Unfortunately Sicat succumbed to cancer, leaving Almario to do the project alone. The new Filipino versions of the novels came out in 1998 in time for the centennial celebration of Philippine independence. Almario did his Filipino versions straight from the Spanish. Since then students and teachers have the happy option to use the reliable version of Rizal's novels.

In December 2003, in commemoration of Rizal Day, Almario delivered a paper on the value of re-reading the Noli and the Fili. After five years, that paper have turned into a book-length collection of essays, Rizal: Nobelista.

When asked how he can still write scholarly pieces with all the administrative concerns of being dean of the U.P. College of Arts and Letters, he quipped "It's a matter of time management." His free time is spent typing away at his computer.

He regards his book as guide on how to appreciate Rizal's importance as a novelist. Almario believes that even if we jettison Rizal as national hero, his two novels are more than enough to sustain his stature as one of the greatest Filipinos. Contemporary novelists always look up to the Noli and Fili as formidable benchmarks. Their literary ambitions are tempered by Rizal's art.

This literary veneration is completely absent in schools. Even today, the main concerns in most classes are Rizal's life and his heroic deeds. The teachers are only one part of this pedagogical lack. They simply cannot share what they do not have. Hopefully with Nobelista, they can check out a substantial reference, and maybe the rigid view on Rizal will change.

Almario, who is a National Artist for Literature, has this to say among young readers of Rizal; "Our writer has produced a very entertaining book. You must not treat him as a mere school assignment. Open your mind to the merits of his novels. And never, never read the abridged versions."
Pero wala pang kopya sa National ng librong iyon. Imbes, apat na ibang libro ang nabili ko: ang Banaag at Sikat ni Lope K. Santos sa bagong edisyon ng Anvil Publishing at may introduksiyon ni Efren R. Abueg; ang Soledad's Sister ni Jose Dalisay na shortlisted sa The Man Asian Literary Prize at malamang na una kong babasahin sa apat; isa pang nobela mula sa Anvil, ang Banana Heart Summer ni Merlinda Bobis na unang inilathala ng Pier 9 sa Australia; at ang Mga Kuwentong Paspasan na inedit ni Vicente Garcia Groyon at inilathala na Milflores Publishing--gagamitin ko naman ito para sa klase sa kasaysayan at pagkaunlad ng maikling kuwento na itinuturo ko nga ngayong semestre.

Noong isang araw din, nagkita kami ni Ser Jun (Cruz Reyes) para sa sa Pasaway, at ilang updates. Mukhang tuloy na tuloy na ang antolohiya, lalo pa't nagparamdam na rin sina Mes De Guzman, Eli Guieb at German Gervacio. Nanghiram din ako kay ser ng dalawa sa mga entries sa nobela sa UP Likhaan Centennial Literary Prize na nagustuhan niya (obvious ba na isa siya sa mga judge?)--pero sa ngalan ng discretion e hindi ko muna babanggitin dito kung anong pamagat at kung kanino ang mga iyon. Dalawa lang ang nahiram ko dahil mabigat lalo pa't manuscript copy iyon at nakahardcover bind pa ang isa, pero balak kong hiramin at basahin lahat. 18 raw ang nagpasa sa nobela, at walo roon ang nagustuhan ni ser. Labingwalong nobela! At walong sa palagay ni Ser Jun ay mahusay na proyekto! Sino'ng makapagsasabing namamatay na ang pagsusulat ng nobela sa Pilipinas? Sa bandang huli, ang panitikan at ang mga mambabasa (na gaya ko) ang panalo sa ganitong pangyayari--kahit pa hindi maitatanggi na ang PhP200,000 na premyo ng UP ay PhP200,000, tumaas-baba man ang piso.

Magbasa Nang Magbasa

Magbasa lang nang magbasa. Ito ang mantra ko ngayon. Magbasa lang nang magbasa. Talaga namang napakaraming karapat-dapat basahin. Kapag walang magawa, magbasa. Kapag nasa pila sa kung saan man (bangko, sakayan), magbasa. Bago matulog, magbasa. Pagkatapos kumain, magbasa.

Bilang manunulat, mahalagang magbasa. Nagbibigay ito ng pag-asa na hindi pa namamatay ang interes ng tao sa pagbabasa--at na kung magsusulat ako, maaaring-maaari na may iba ring magbabasa. Sa ngayon, napakahalaga noon lalo pa't may ilang mga planong binubuo ngayon na aasa na namang may magbabasa pa rin.

Una, ang antolohiya tungkol sa "loss of virginity" na binubuo namin nina Kim (Katrina Tuvera) at Chingbee (Conchitina Cruz). Magkikita-kita kami bukas nang gabi para pag-usapan ang mga napili namin sa mga ipinasa. Kapag sinusuwerte, maaaring lumabas ang aklat na ito ngayong taon.

Ikalawa, mukhang mabubuo na ang antolohiya ng Pasaway na kinabibilangan ko kasama sina Roland Tolentino, Allan Derain, Eros Atalia, Norman Wilwayco, Alvin Yapan, German Gervacio, Eli Guieb III, Khavn Dela Cruz, Mykel Andrada. Si Ser Jun (Cruz Reyes) nga ang pasimuno nito. May ilan pa kaming inimbitahan (mga babae naman!) pero wala pang nagpaparamdam sa kanila. Sa ngayon, kontribusyon na lamang nina German at Eli ang hinihintay ko. Ako kasi ang naging designated na tagakolekta. Kapag sinusuwerte, maaaring lumabas ang aklat na ito ngayong taon. Kapag lalong sinusuwerte, mas marami pang proyekto ng Pasaway ang maaaring mapasimulan ngayong taon. Pupuntahan din namin ni Allan si Ser Jun bukas nang hapon para ibalita ang ilang developments. Nangako rin si Ser Jun na ipapahiram niya sa akin ang ilang entries sa Likhaan Literary Awards sa nobela na nagustuhan niya. Gusto kong mabasa ang mga iyon siyempre.

Ikatlo nga ang nobela kong ilalabas ng Anvil. Kanina sa Kagawaran bago ako umalis, dumating na ang kopya ng dalawang antolohiyang ilulunsad ng Ateneo ORP sa July 8 kung saan may earlier drafts ako ng excerpts mula sa nobela. Nasimulan ko nga kasing isulat ang Walong Diwata ng Pagkahulog dahil sa isang pangyayari sa Boracay noong 2005, nang kinuha ako ng ORP bilang fellow sa isang writer's retreat-slash-libreng-bakasyon doon.

Ikaapat iyong Tapat Journal na noong Enero pa nagsimulang manawagan para sa kontribusyon pero hanggang sa ngayon wala pa ring tumutugon. Pero tuloy pa rin ito. Tuloy na tuloy. Kung may nobela kayo sa Filipino na sa palagay ninyo'y kalatha-lathala, baka gusto ninyong ipasa sa Tapat. Special imprint iyon para sa mga bagong nobelang Filipino na balak kong mapasimulan na talaga. Kapag sinusuwerte na may nagpasa at naibigan ko, tapos e nagustuhan din ng reader, hindi ako mag-aatubiling mamuhunan (at humandang malugi) dito para mailathala.

Kung may mga ganitong mga proyekto akong kinasasangkutan, kailangan kong manalig sa bisa ng mantra na ito, gaya ng isang panalangin, na sana'y mahawa ang iba. Magbasa lang nang magbasa.


Sa wakas, natuloy na rin ang pagkikita namin ni Carlo (Eustaquio) na siyang gagawa ng cover design para sa nobela kong Walong Diwata ng Pagkahulog na ilalabas ng Anvil. Nagbigay ako sa kaniya ng tatlong ideya ng larawan/imahen na puwedeng makita sa cover. Lahat ito'y tagpo na nasa nobela:

1. Worm's eye view. Sa itaas ng bangin, may isang babaeng nakaakbay sa isang bata na mukhang tiyanak. Madilim, gabi.

2. Isang aquarium na may apat na isda at aninag mula sa kabilang bahagi ng aquarium ang repleksiyon ng isang babaeng sumisilip (nakikipag-usap?) sa mga isda.

3. Isang batang lalaki (7-9 taon) na nakalilis ang ibabang bahagi ng t-shirt na sumasalo sa mga kabute. Nahuhulog na ang ibang kabute mula sa t-shirt. Ang ibang kabute naman ay unti-unting nagiging gumamela.

Sa tatlo, sa palagay ko'y pinakamadaling i-execute ang ikatlo. At iyon din ang pinakagusto ko. Eksena iyon sa isang panaginip (madalas na panaginip) ng pangunahing tauhan sa nobela, si Daniel (Karl siya sa panaginip niya). Basta ang sinabi ko kay Carlo, hindi dapat ganap na realistiko ang estilo at atake sa mga imahen. Well, paano ka naman magiging realistiko nang ganap kung may tiyanak, babaeng kayang makipag-usap sa isda at kabuteng nagiging gumamela? Anyways, ieemail ko ngayon kay Carlo ang mga bahagi ng nobela kung saan nabanggit ang mga naturang eksena. Magkikita ulit kami ngayong linggo para ipakita niya sa akin ang sketches ng kung anumang mapipili niya.

(Ibang Bagay: Katatapos ko lang basahin ang Isang Malaking Kaastigan ni Vlad Bautista Gonzales na ipinahiram sa akin ni Yol [Jamendang]. Hindi iyon nobela, kundi koleksiyon ng mga sanaysay na ang iba'y nagsimula bilang blog entri. Nabasa ko na ang ilang fiction ni Gonzales/Vlad, nakasama ko rin siya sa Kagawaran ng Filipino. Ang totoo, isa siya sa mga una kong hinilingan na magbasa at magkomento sa Walong Diwata noong matapos ko ang unang draft nito. Hindi lang natuloy. Hindi raw kasi niya natanggap ang file na ini-email ko. Gusto kong magkuwento si Vlad. Ginagamit ko nga sa mga dati kong klase at ilang lecture sa fiction ang ilan sa akda niya. Pero hindi ko masyadong na-enjoy ang libro niyang ito. Kahit na nagbigay pa siya ng disclaimer sa simula, parang gusto ko pa ring tawagin itong Isang Malaking Kasentihan--at wala akong masamang ibig sabihin doon, unless masama para sa iyo ang magsenti. Pakiramdam ko kasi e ganun ang hagod ng kabuuang akda. Sabi sa back cover, isang malaking joke lang ang lahat. Pero hindi ako naniniwala. Hindi dahil sa hindi ako natawa [bagaman may mga nakakatawang sandali--gaya ng reminiscence sa ilang Bituing Walang Ningning moments], kundi dahil iyong pagpapaniwala na isang malaking joke lang ang lahat ang sa palagay ko'y pinakamalaking joke ng aklat. Mas aabangan ko siguro ang panahon na maglalathala, sa wakas, ng nobela si Vlad.)

Bagyo, at DESAPARESIDOS (2007) ni Lualhati Bautista

Matagal-tagal din akong hindi nakapag-update dito. May mga obvious na dahilan, unang-una ang pagsisimula na naman ng panibagong sem. Ikapitong taon ko na pala ngayon ng pagtuturo! Pero ngayon ang unang beses na magtuturo ako ng 21 units: 3 Fil 11, 3 Fil 14 at 1 elective class para sa MA at undergrad--iyong tungkol nga sa kasaysayan at pagkaunlad ng maikling kuwentong Filipino. Kaya naman, mas marami sa binabasa ko ngayon, kuwento, hindi nobela.

Bukod diyan, may ilang bagay ding kailangang gawin. Halimbawa, iyong raket kong book project para sa Adarna House at HSBC na ipinasa ko na kahapon 'yung unang installment. May malaking project pa ang AILAP na maaaring matuloy ngayong taon. Ako rin ang nag-aasikaso ng antolohiya ng Pasaway. Noong nagdaang Sabado (Hunyo 14), nagpaworkshop pa ako ng kuwento sa Naratibo sa Tambayang makiling. Dahil sa mga ito, kinailangan kong mag-beg off kay Khavn (dela Cruz) sa Ibong Adarna project para sa Ateneo Children's Theater kahit marami na rin akong konsepto para sa iskrip at libretto. Tapos ngayong araw, dapat ay may lecture ako sa LIRA tungkol sa talinghaga. Pinaghandaan ko rin iyon siyempre.

Kaso nga, kaninang madaling-araw, bandang alas-singko y medya, nagising ako kasi patay ang electric fan. Walang koryente. Tapos, grabe ang hangin sa labas. Ang lakas. Sinubukan kong matulog ulit kasi alas-6:30 ko pa isinet ang alarm ng cellphone ko. Pero matindi talaga ang hangin sa labas. Bumabagyo? Hindi na kasi ako nakakapagbukas ng TV nitong mga nagdaang araw. Pinoy Dream Academy 2 at Lobo na lang ang pinapanood kong local shows (sumuko na ako sa Pinoy Idol) at dinadownload ko na lang ang mga episodes noon sa Ipmart kaysa manood sa TV na bukod sa malabo ang signal, sayang pa ang oras dahil sa commercials. Humahampas ang hangin sa bintana. Nakiramdam ako. Siguradong bagyo ito. Tinext ko si Ergoe (Tinio) na siyang workshop director ng LIRA ngayong taon. Tuloy ba ang lecture ko? Nagreply naman siya agad. Hindi na raw. Nakatulog na ulit ako.

Paggising ko, malakas pa rin ang hangin. Pasado alas-nuwebe na. At wala pala akong pagkain. Walang koryente kaya hindi rin ako makakapagluto (dahil de-koryente ang stove ko at siyempre, ang rice cooker). Nagtiyaga ako sa quaker oats. Wala ang abalang computer. Walang pang-ubos-oras na internet. Ngayon ko lang nabuklat ulit ang Desaparesidos ni Lualhati Bautista na halos isang buwan ko nang nabili at nasimulan.

Batay sa copyright page ng nobela, mukhang batay ito sa isang screenplay na isinali niya at nanalo ng third place sa Centennial Literary Prize noong 1998. Tungkol din ito sa batas militar, tulad ng Dekada '70 subalit ngayon, mas marami nang experimentasyon sa anyo si Bautista. Halimbawa, kapuna-puna ang non-linear na panahon. Patalon-talon ang naratibo sa kasalukuyan (early 90's sa nobela) at sa panahon ng martial law. Iba-iba rin ang punto-de-bista sa akda kaya mas napapaglaruan din ang konsepto ng alaala at realidad. Isa sa pinakakatawag ng atensiyon ang "once upon a fairy tale, o ang pag-iibigang marcos-us" na intervening chapter sa pagitan ng kabanata 9 at 10. Dalawampung pahinang pagsisiwalat ito ni Bautista sa kasaysayan ng korupsiyon sa ating bayan, na malaking bahagi'y salamat sa Amerika, at kung paanong puwang din ang mga panahong iyon upang itanghal ang kagitingan ng maraming mamamayan. Wala pa akong nabasang ganito kasinop at kadetermined na pagsisiwalat ng kontemporanyo nating kasaysayan nang ganoon kaikli--at sa loob pa ng isang nobela!

Grabe. Natapos ko ang nobela nang wala pang dalawang oras na pagbabasa. Bigla, na-miss ko iyong mga hapon noong grade 5 o grade 4 ako kung kailan una kong nabasa ang Dekada '70 at Bata, Bata niya, dahil kay Tito Joven na may sariling kopya dahil ni-require sa kanila noong nasa kolehiyo siya. Engineer na ngayon si Tito Joven at may 4 na anak at fourth year high school na ang panganay. Kanina lang, nagtext siya na chinecheck umano nila ang ilang national roads sa Laguna para malaman kung alin ang mga hindi passable dahil sa bagyo.

Tungkol ang nobelang ito sa paghahanap ng magulang sa anak, at sa isang banda, paghahanap din ng anak sa magulang. Kagaya nina Amanda at Lea sa unang mga nobela ni Bautista, narito naman si Anna/Ka Leila na nasa sentro ng akda. Pero hindi gaya ng unang dalawa na tumatanaw mula sa labas ng kilusan, dinanas at patuloy na dinadanas ni Anna ang tuwirang pakikilahok sa samahan. Malaya ang ipinangalan niya sa unang anak na hinanap niya sa loob ng 21 taon, Lorena (mula sa makatang Lorena Barros umano) naman sa ikalawa na nakasama niya pero madalas ding iwan-iwan dahil nga sa pakikibaka. Patataubin ng nobelang ito ang mga paglalarawan ng karahasan na naipakita na ni Bautista sa Dekada '70. Gayumpaman, naroon pa rin ang siste at humor na kinagiliwan ng Pinoy sa mga una niyang nobela. Madilim nga lang. Mas madilim, kahit puno rin ng pag-asa sa dulo.

Siguradong isasama ko sa silabus ng Fil 14 ang nobelang ito sa susunod na semestre. Sa ngayon, may koryente na, obvious ba, kaya nakapagpost na ako rito. Wala na raw pasok bukas on all levels. Ano na namang gagawin ko sa harap ng bukas na bukas na posibilidad ng internet? Pero iba pa rin talaga ang pakiramdam ng pagbubuklat at pagsasara ng isang libro ng nobela.

Pagbabasa at ang Mga Ibong Mandaragit

Nitong nagdaang buwan, naging kontrobersiyal ang mga sinabi ni Connie Veneracion tungkol sa mga ipinababasang akda sa high school dahil sa naging "problema" niya sa Mga Ibong Mandaragit ni Amado V. Hernandez. Naging kontrobersiyal dahil may sumagot, gaya ni Exie Abola sa kolum niya sa The Philippine Star, na mas nauna kong nabasa kaysa sa artikulo ni Veneracion. Ngayon lang, nagpost na rin si Zarah Gagatiga tungkol dito. Hindi ako nagsasalita dahil hindi ko pa nababasa ang nobela ni Hernandez; wala pa akong nababasang nobela ni Hernandez. Mas nabasa ko ang mga tula niya, na naituro ko na rin ang ilan. Hindi pa rin ako magsasalita tungkol sa nobela ngayon. Imbes, gusto kong sabihin ang ilang bagay na pinaniniwalaan ko tungkol sa pagbabasa, at sa sarili kong pagbabasa.

Una, nag-eenjoy ako sa pagbabasa; pero hindi ako nagbabasa para mag-enjoy lang. Nagbabasa ako dahil gusto kong magbasa; pero hindi iisa ang dahilan ng pagka-gusto ko sa gawaing ito. May mga pagkakataon na nagbabasa ako dahil kinakailangan kong magbasa (dahil ni-require sa klase, o maaaring ikamatay ko kung hindi ko gagawin--gaya ng pananakot ng MMDA sign sa basta-basta pagtawid sa kalsada). Sa klase, lalo na sa mga tinuturuan ko sa kolehiyo, may mga dahilan kung bakit kailangan kong ipabasa ang ilang texto--at wala sa listahan ko na upang maging "madali" ang pagbabasa sa mga estudyante. Hindi naman ito "pagpapahirap" sa mga estudyante: pagpapakilala ito sa panitikan bilang disiplina, bilang bukal at daluyan ng mga diskurso at pag-iisip. Bilang obheto ng pag-aaral. Sa panitikan, paksa ang mismong wika at paraan ng paggamit nito sa pahayag--hindi instrumento lang ang wika para sa ibig sabihin. Ganoon sa ibang disiplina, sa agham halimbawa. Ibig sabihin, iyon pa lamang kontexto na ng pagbabasa ang nagpapaiba sa pagharap dito. Halimbawa'y nabasa ko na nang ilang ulit ang mga nobela ni Tony Perez dahil gusto ko lang basahin; pero kapag binabasa ko ito dahil sa klase, may mga kailangan akong gawin na hindi ko gagawin sa karaniwang pagbabasa, dahil hindi ko na nga basta binabasa lang iyon, pinag-aaralan ko na iyon, obvious ba. Hindi pareho ang karaniwang pagbabasa sa isang nobela kaysa sa pagbabasa ng nobela para sa klase, may mahalagang elemento sa huli na hindi hinihingi sa una: pag-aaral. Sa ayaw natin o hindi, hindi beach ang school na puwedeng basa-basa lang: pag-aaral ang ginagawa sa school, at ang mga kailangang basahin ay para sa pag-aaral. Naiinis ako dahil may mga hindi pa rin gets ito (o hindi lang matanggap? in denial?). Hello, paaralan nga, di ba? Bow.

Walong Diwata ng Pagkahulog Updates

Kahapon lang, pumayag na si Carlo (Eustaquio) na siyang gumawa ng cover design para sa nobela ko. Gusto kong siya ang gumawa ng ilustrasyon at design dahil sa estilo niya at pagkukulay na makikita sa larawang ito mula sa kaniyang multiply:

Maganda, hindi ba? Magkikita kami bukas para ma-discuss ko sa kanya ang cover concepts ko na sana'y mapaglapatan ng ganyang estilo.

Samantala, nag-email naman si Ms. K (Karen Cardenas) ng ORP na ilo-launch na sa Hulyo ang dalawang volume ng Bora anthology--kung saan may ilang sipi mula sa nobela ko (actually, hindi talaga excerpts dahil earlier drafts iyon ng lalabas sa nobela) na may mga tagpo mula sa Boracay o nasulat ko noong nasa Boracay kami noong 2005 at 2006 dahil sa writers' retreat ng ORP na pareho kong nadaluhan. Ang totoo, isa sa mga nangyari sa Bora ang nag-trigger sa Walong Diwata. Siyempre, malayo na ang mga nangyari sa mismong nobela mula roon, pero mukhang hindi ko rin ito masusulat kung wala ang espiritung iyon ng nangyari sa Bora. Kaya malaking pasasalamat sa ORP at kay Ms. K sa pagsasama sa akin sa dalawang libreng "bakasyon" na iyon sa Bora.

Pasaways Meet # 2

Dahil nawala ang cellphone ko noong nagdaang linggo, hindi ko nakumpirma sa ilang tao na tuloy ang meeting ng Pasaway kagabi. Kaya ang nakarating lang, ako, si Allan (Derain) at Sir Jun (Cruz Reyes). Ito na ang ikalawang opisyal na pagkikita pagkatapos ng naunang pulong/inuman noong Mayo 7. Sa Sarah's ulit.

Marami-raming nabuong plano na mas kongkreto na kagabi. Hindi ko na iisa-isahin dito dahil ang ilan sa mga iyon e medyo confidential pa. Nakausap ko na rin si Vim (Alvin B. Yapan) kanina dahil isa siya sa mga napag-usapan namin kagabi na isama sa roster ng mga pasaway. Basta't abangan ninyo ang pagdating ng mga Pasaway ng/sa Panitikan.

Piniratang Noli

Kumusta namang pinipirata na rin pala ngayon ang Noli Me Tangere ayon sa blog na ito. Naaalala ko rito ang isang balitang nabasa ko bago lumabas noon ang Memories of My Melancholy Whores ni Gabriel Garcia Marquez: Nagkalat din umano ang mga piniratang kopya ng nobela sa Colombia. Ang malaking pagkakaiba nga lang ng unang kaso sa ikalawa: sa kanila, ginawa iyon dahil gusto nang mabasa ng mga tao ang nobela; sa atin, ginawa iyon upang makatipid (dahil required ang Noli, kahit pa hindi garantiya iyon na babasahin nga ng estudyante iyon nang buo). Sa parehong kaso, ang mga pirata ang nanagana.

Blog ni Zosimo Quibilan, Jr.

Nagba-blog si Zosimo Quibilan, Jr. dito. Siya ang may-akda ng Pagluwas na itinuturing niya bilang nobelang-koleksiyon-ng-maikling-maikling-kuwento.

Maikling Kuwento at Nobela (2)

Ang totoo, hindi na naman natatangi ang paggamit sa isang maikling kuwento bilang bahagi/kabanata ng isang nobela. Ginagawa ito ng mga manunulat sa loob at labas ng Pilipinas. May isang kabanata halimbawa sa Etsa-puwera ni Jun Cruz Reyes na unang nalathala bilang maikling kuwento sa magasing Sagisag noong dekada sitenta. Isa ring maikling kuwento ang "Alamat ng Bayan ng Sagrada" bago ito naging kabanata sa Ang Sandali ng mga Mata ni Alvin B. Yapan na nagwagi ng National Book Award noong isang taon. Noong dumalo ako sa unang national writers' workshop ko sa UST noong 2000, naaalala kong nabanggit ni F. Sionil Jose na inilalathala muna niya bilang "kuwento" ang ilang kabanata ng mga nobelang isinusulat pa niya. Kahit sa sarili kong nobelang Walong Diwata ng Pagkahulog, ginamit ko (matapos ang kaunting pagbabago) ang isang naratibong unang nalathala sa Heights--hindi ko pa alam noon na magiging bahagi iyon ng nobela. Kahit sa ilang bagong nobela sa Ingles na nabasa ko noon lang nagdaang taon, gaya ng Everything Is Illuminated ni Jonathan Safran Foer at Black Swan Green ni David Mitchell, may mga kabanatang ang mga unang bersiyon ay unang nalathala bilang maikling kuwento.

Ano ngayon ang kaso? Ang isa sa pangunahing usapin ay ang pagkakasali nga ng "Noche Buena" sa antolohiya ng maikling kuwento ni Agoncillo. Si Agoncillo na ang "pumilas" noon mula sa nobela at nagtalaga roon bilang (kauna-unahang) maikling kuwento; wala akong naaalalang nabasa na inintensiyon ni Rizal bilang isang hiwalay na maikling kuwentong iyon. Maaaring i-invoke dito ng ilang formalista ang "intentional fallacy" subalit sa higit na namamayaning pagdulog na discourse analysis sa kasalukuyan, hindi na basta-basta maaaring i-bracket o ipagpaliban ang mga kondisyong maaaring may kinalaman sa pagkatha ng kabuluhan at kahulugan. O hindi nga ba?

Maikling Kuwento at Nobela

Ngayong unang semestre, magtuturo ako ng isang kursong elective tungkol sa Kasaysayan at Pagkaunlad ng Maikling Kuwentong Filipino para sa nag-iisa naming major sa Kagawaran na magtatapos ngayong taon. Sabihin pa, katakot-takot na pagbabasa at paghahanda ang kinailangan kong gawin.

Isa sa mga una naming pag-uusapan ang mga anyong "pinagkakautangan ng loob" ng maikling kuwento---at isa na siyempre rito ang nobela. Kung tutuusin, lahat ng mga elemento at estilo na ginagamit sa maikling kuwento ay maaari ring gamitin sa nobela. Sa pang-uri lang ba talaga ng anyong ito (maikli) nakasalalay ang pagkakaiba? Tahasan ang sagot ko: Oo. Pero hindi simple iyon, sapagkat dahil sa ikling iyon kaya nababago ang kompigurasyon at bisa ng mga elementong hindi magiging gayon kung ginamit sa nobela. Ang ibig kong sabihin, totoo halimbawang may tauhan kapwa ang maikling kuwento at nobela subalit iba ang katangian at pagbubuo ng tauhan sa maikling kuwento kaysa sa nobela.

Sa antolohiyang Ang Maikling Kuwentong Tagalog 1886-1948 na pinamatnugutan ni Teodoro Agoncillo noong 1949, isinama niya bilang "maikling kuwento" ang kabanatang "Noche Buena" mula sa Noli Me Tangere ni Jose Rizal. Kung babasahin lamang natin ang kuwentong nasa antolohiya bilang isang hiwalay na akda sa nobela (bagaman mahirap nang ipagpalagay sa kasalukuyan na may mambabasang Pilipino na hindi alam na nagmula iyon sa Noli), ibang Basilio at Sisa ang naroon kaysa sa Basilio at Sisa sa buong nobela. Ang pagkakaiba ay hindi lamang dahil sa mga dagdag na tagpo ng dalawa na nasa nobela subalit wala sa "Noche Buena" (dahil maaari magkaroon ng sandamakmak na tagpo sa maikling kuwento at limitadong pangyayari naman sa isang nobela!) kundi nasa mismong pagkondisyon ng magkaibang anyo (maikling kuwento, nobela) sa inaasahan ng mambabasa. Halimbawa'y iba ang uri ng pananabik sa bahaging paghabol ni Basilio sa ina kapag binasa ito bilang hiwalay na kuwento kaysa kung nasa kontexto ng buong nobela; iba rin ang kahulugan ng pagkamatay ni Sisa sa huli. Walang nagbago sa mga nangyari pero dahil sa pagkondisyon ng anyo sa mga elementong ito ng banghay, nagbabago ang kahulugan at dimensiyon.

Pag-iisipan ko pa nang mas malalim ang implikasyon ng mga ito.

Zaturnnah sa Maynila

Mababasa rito ang unang anim na pahina ng Zaturnnah sa Maynila ni Carlo Vergara. Sa mga ito pa lang, naipakita na agad ang dalawang mahalagang tunggalian na (maaaring) haharapin ni Ada/Zaturnnah: ang kaniyang loob (mahal ba talaga siya ni Dodong?) at ang daigdig sa labas---ang Maynila kung nasaan ang pinakamataas umanong gusali sa buong mundo. Kaabang-abang na naman ito.


Mabibili na sa National Bookstore ang bagong nobela ni Lualhati Bautista, ang Desaparesidos. Inilathala ito ng Cacho Publishing House at may introduksiyon ni National Artist Bienvenido L. Lumbera. Ito ang nobelang Filipino na binabasa ko ngayon.